Naš novinski članak možete pročitati i na mađarskom.
U jednoj od najpoznatijih parabola persijskog pesnika i mistika Džalal ad-Dina Rumija iz 13. veka, slon je uveden u jednu potpuno mračnu sobu, dok su ljudi pokušavali da otkriju šta je ispred njih dodirujući ga. Jedan od njih poseže za njegovom surlom i misli da je to nešto cevasto, drugi mu opipava uši i upoređuje ga sa lepezom, a onaj koji mu dodiruje stopala misli da se radi o stubu. Svako od njih govori istinu o onome što je doživeo, ali greši kada pokušava da shvati celokupnu sliku iz detalja koje ima pri ruci. Prema Rumiju, da su imali sveću u ruci, ono što su ranije samo delimično znali, odmah bi postalo vidljivo.
U svetu politike, retko se pali lampa koja odjednom rastera svu tamu. Međutim, postoji jedan prizemni postupak koji pokazuje koliku težinu imaju oni koji žele da govore u ime zajednice. Ovaj postupak se naziva izbor. Nekoliko meseci nakon promene vlasti u Mađarskoj, možda najvažnije pitanje u Budimpešti nije koga bi vojvođanski Mađari želeli da vide kao svog budućeg partnera. Više se radi o tome kakva će se politička realnost pojaviti ovde u Vojvodini kada se svetlo upali i da li se ova slika može promeniti, a da je sami mađarski birači u Vojvodini ne promene.
Pre nekoliko dana, dr Balint Pastor, predsednik Saveza vojvođanskih Mađara, naveo je sličnu misao kada je rekao da ni Beograd ni Budimpešta ne mogu da odlučuju u ime mađarske zajednice u Vojvodini da ona kome veruje, kome daje poverenje i od koga da očekuje rešenja. Na osnovu toga, predsednik SVM-a je naglasio potrebu za saradnjom sa novom vladom Mađarske, podsećajući na to da je od osnivanja stranke ona pronalazila zajednički jezik sa vladama različitih političkih orijentacija u Budimpešti. Suština njegovog argumenta je jasna: kao što Vojvodina mora da prihvati odluku birača Mađarske, tako i Budimpešta mora da poštuje volju mađarskih birača u Vojvodini.
POZADINA STRATEŠKOG PARTNERSTVA
Naravno, to ne znači da se nužno mora razviti kriza poverenja ili političke opozicije između dve strane. Poverenje se ne gradi preko noći. Pogotovo ne ako neki u Budimpešti – zbog nepotpunog znanja ili političkih narativa – vide SVM prvenstveno kao jednog od najbližih saveznika van matične zemlje prethodne vlade Mađarske. Zaista bliski odnos između SVM-a i mađarske vlade koju je predvodio Fides nije rođen kao neka vrsta unapred određenog političkog saveza. Za mađarsku zajednicu u Vojvodini, koja je doživela toliko nedaća, patnje i poniženja u 20. veku, činjenica da se nacionalna politika Budimpešte radikalno promenila posle 2010. godine bila je od posebnog značaja. Pored dvojnog državljanstva, izgrađen je sistem podrške neviđenih razmera, koji je uticao na gotovo sve važne oblasti života zajednice, od obrazovanja i kulture do crkava i ekonomskog razvoja.
U ovom procesu, saradnja između SVM-a i Fidesa postajala je sve neposrednija – slična drugim mađarskim političkim organizacijama u Karpatskom basenu. Ovo strateško partnerstvo je zasnovano pre svega na zajedničkim ciljevima nacionalne politike i rezultatima postignutim u Vojvodini na osnovu njih. Činjenica da je apsolutna većina mađarskih birača u Vojvodini glasala za Fides na mađarskim izborima teško se može odvojiti od ovoga.
U svetlu svega ovoga, bilo bi glupo smatrati SVM „potrčkom” bilo koje političke snage u Budimpešti. Ova stranka nije bila vojvođanska filijala Fidesa, kao što ne mora postati ni filijala Tise nakon promene vlasti. Ona ima svoju političku zajednicu, svoje birače i autoritet koji od njih dobija. Zato nema kontradikcije u težnji da se uspostavi funkcionalan odnos sa mađarskom vladom drugačije političke orijentacije.
LEKCIJE IZ TRANSILVANIJE
Nedavna istorija politike na relaciji mađarskih zajednica u i van matice dobro poznaje priču u kojoj je početna distanca bila mnogo veća. Vredi se podsetiti primera Transilvanije. Odnos između Fidesa i Demokratskog saveza Mađara Rumunije nije bio uvek tako blizak kao što je kasnije postao. U drugoj polovini 2000-ih godina, Fides je težio bližoj saradnji sa političkim snagama van ove stranke i podržavao je formiranje jače mađarske političke alternative u Transilvaniji. Međutim, velika većina mađarskih birača u Transilvaniji je nastavila da glasa za Demokratski savez Mađara Rumunije, a alternativne organizacije nisu mogle da zauzmu njeno mesto.
Ovo teško da se može navesti kao sporedan detalj ove priče. Budimpešta je možda imala svoje mišljenje o politici Demokratskog saveza Mađara Rumunije u to vreme, možda je imala druge saveznike i druge ideje o pravcu koju bi mađarska politika u Transilvaniji trebala da sledi, ali mandat sa izbora nije mogao da se prenese iz Budimpešte sa jedne organizacije na drugu. Transilvanijski Mađari su i dalje odlučivali, a izbori za izborima su jasno stavljali do znanja koga smatraju svojim primarnim političkim predstavnikom. Vreme je potom rešilo mnoge stvari. Postepeno se razvila bliska saradnja između vlade koju je predvodio Fides i Demokratskog saveza Mađara Rumunije, iako su ih prethodno razdvajale ozbiljne političke razlike. Transilvanijski primer takođe ukazuje da se političke simpatije u matici mogu promeniti, mogu se pojaviti novi partneri, a i dugotrajni savezi mogu se roditi iz ranije nezamislive saradnje.
ODNOSI MOĆI U POLITICI VOJVOĐANSKIH MAĐARA
U Vojvodini bi bilo prerano govoriti o tome da Budimpešta želi da preuredi ove odnose moći. Međutim, s obzirom na događaje iz proteklih nekoliko nedelja, bilo bi teško smatrati ovo pitanje teorijskim. Zamenik državnog sekretara vlade Tise, zadužen za mađarska pitanja van matice, održao je svoj prvi zvanični sastanak sa predstavnicima Pokreta za novi početak vojvođanskih Mađara, koji je nedavno registrovan kao udruženje, što je izazvalo negodovanje među drugim opozicionim organizacijama vojvođanskih Mađara. Naravno, samo po sebi nema ništa neobično ako nova vlada posluša nove aktere. Međutim, Pokret za novi početak vojvođanskih Mađara se još nije dokazao na izborima, tako da ne možemo znati koliku društvenu podršku ima. SVM je nesumnjivo politička organizacija sa najjačom podrškom birača vojvođanske mađarske zajednice, sa značajnim članstvom i bogatom organizacionom pozadinom, predstavnicima i u narodnoj i u pokrajinskoj skupštini, kao i u gotovo svim relevantnim vojvodanskim opštinama. Naravno, to ne znači da Budimpešta ne bi trebalo da posluša mišljenja ovog pokreta ili bilo koje druge organizacije vojvođanskih Mađara. Međutim, slušanje i mandat su dve različite stvari. Ako bi se, pored političke snage koja je dobila najjaču podršku na izborima, organizacija koja još uvek nema izborni legitimitet smatrala partnerom broj jedan te zajednice, to bi stvorilo situaciju kao da institucije EU ne razmatraju Tisu, koja je izabrana u vladu zahvaljujući poverenju mađarskih birača, već političku organizaciju van parlamenta kao političkog predstavnika broj jedan Mađarske. Možete pregovarati sa bilo kim, ali je teško zameniti odluku birača.
ŠTA JE PITANJE ZASTUPANJA MAĐARSKIH INTERESA
Sve ovo može dobiti posebnu težinu pred vanredne republičke izbore u Srbiji koji se očekuju na jesen. Značajan deo opozicionih organizacija vojvođanskih Mađara stao je iza takozvanog studentskog pokreta, ili ga barem vidi kao alternativu aktuelnoj vladi. To je samo po sebi legitimna politička odluka. Za manjinsku zajednicu, ima i bitnijih pitanja od toga koja će stranka u Srbiji biti na vlasti, a koja u opoziciji: pitanje je i da li će postojati samostalno i dovoljno uticajno zastupanje interesa mađarske zajednice u zakonodavnom telu. Nekoliko mađarskih imena na nacionalnoj opozicionoj listi teško da će zameniti to, posebno ako su kandidati na mestu na kojem najverovatnije neće dobiti mandat. Bilo bi rizično da Budimpešta uloži svoj novac u organizacije koje su još uvek u procesu formiranja pre izbora, a koje se na kraju ne bi ni kandidovale samostalno pri zastupanju interesa mađarske zajednice.
Iza politike vojvođanskih Mađara krije se jedna stara istina manjinske politike: dok je moguće, predstavnici zajednice treba da traže saradnju sa aktuelnim vlastima. Biti u opoziciji kao manjina je dvostruki nedostatak: morate postići rezultate sa pozicije manjine i istovremeno izvan procesa donošenja odluka. Opozicioni put ostaje kada vlasti ne ostavljaju prostor za saradnju ili se okreću protiv same manjine.
Zbog gorkih istorijskih iskustava vojvođanskih Mađara, ovo se nikako ne može smatrati teorijskim pitanjem. Uz ogroman trud su postignuti rezultati koji bi teško bili mogući bez afirmacije političkih interesa. Može se raspravljati o političkim dostignućima proteklih decenija, ali je mnogo teže voditi raspravu o tome da li je našoj nacionalnoj zajednici potrebno samostalno zastupanje interesa sa dovoljnim političkim uticajem u Beogradu.
Tada će se na jesen ta određena lampica ponovo upaliti. Postaće jasno za koga vojvođanski Mađari glasaju i kome poveravaju da zastupa njihove interese. I ono što birači odluče biće uzeto u obzir i u Beogradu i u Budimpešti.
Nyitókép: (fotografija Edvarda Molnara)
